چشم انداز

·          اولین همایش انجمن علمی آموزشی معلمان جغرافیای استان مرکزی با حضور اعضای انجمن علمی آموزشی معلمان جغرافیای استان مرکزی (چشم انداز ) در روز سه شنبه 30/9/1389 برگزار شد. در این مراسم جناب آقای دکتر قدیمی استاد دانشگاه صنعتی اراک به ایراد سخنرانی پیرامون زمین ساخت استان مرکزی پرداختند که با توجه به اهمیت موضوع لرزه خیزی استان به ویؤه شهر اراک مورد توجه شرکت کنندگان قرار گرفت.

·           

·         

متن سخنرانی استاد قدیمی:

مقدمه: وضعیت ایران در کره زمین :

کشور ایران یکی از کشورهای زلزله خیز جهان است چون در کمربند آلپ- هیمالیا قرار دارد.گرچه رتبه اول زلزله خیزی را کشورهای اطراف اقیانوس آرام و هند دارند ، لیکن ایران رتبه دوم را در این میان دارد.طبق نظریه تکتونیک صفحه ای کره زمین از تعدادی صفحه اصلی وفرعی تشکیل شده است. صفحات اصلی مانند:
،آمریکای شمالی ، جنوبی ، بخش هایی از اقیانوس اطلس و آفریقا  و اقیانوس آرام و صفحات کوچک و فرعی مانند نازکا و ایران .ضخامت صفحات در زیر اقیا نوس ها 5 کیلومتر ودر زیر قاره ها به طور متوسط35 کیلو متر است.این صفحات سه نوع حرکت دارند: 1- فرو رانش (حاشیه ی همگرا) 2- از هم دور شدن (حاشیه واگرا یا سارنده)3- در کنار هم لغزیدن (حاشیه ی خنثی).در آینده  در اثر حرکت فرو رانش اقیا نوس آرام از بین می رود در کشورژاپن و جنوب شرق آسیا فرو رانش زمین محل شکست پوسته و زلزله است  اقیانوس اطلس در حال بزرگ شدن است در عرض این اقیانوس شکافی وجود دارد که مواد مذاب از آن بیرون می آید کشور ایسلند در اطلس شمالی دارای چشمه های آب گرم است واز آن جهت تولید برق وگرمای منازل استفاده می کنند.در آمریکای شمالی در منطقه سانفرانسیسکو و لس آنجلس گسل سان آندریاس وجود دارد که به آن مرز خنثی می گویند که نه دارای مرز مخرب است نه مرز سارنده .در امتداد این گسل ها آب و صابون می ریزند تا زلزله هایی با ریشتر کم اتفاق بیفتد. در محل فرورانش که پوسته اقیانوسی یا قازه ای در یکدیگر فرو می روند زلزله های شدیدی ایجاد می شوند، ریرا صفحه اقیانوسی سرد است ووقتی به جای گرم می رسد بر اثر گرما و فشار زیاد می شکند ودر نتیجه زلزله های شدید  ایحاد می شود .

چرا ایران زلزله خیز است؟

ایران در محل فرو رانش است و بیشترین رمین لرزه ها را دارد دریای سرخ محل باز شدگی است اگر در گذشته دریاچه بود در آینده به اقیانوس تبدیل می شود صفحه عربستان هر سال 2 سانتی متر بالا می رود  صفحه ایران از هر طرف تحت فشار است .از جنوب صفحه عمان ،  از شرق هیمالیا ، ازشمال دریای خزر ، از غرب توسط عربستان که شامل ترکیه ، سوریه و عربستان و.... است می شود.اما بیشتر از طرف صفحه عربستان تحت فشار است.ایران در بخش میانی کوهزایی آلپ ، هیمالیا قراردارد . در دوران اول زمین شناسی 570 تا 270 میلیون سال پیش بین صفحه ایران و اوراسیا اقیانوسی به نام پالِئوتتیس بوده است.این اقیانوس شروع به بسته شدن کرد وبه زیر اوراسیا رفت و کوههای البرز ایجاد شد.باز مانده پالئوتتیس دریای خزر ، احمر وسیاه است.

در دوران مزوزوئیک (عصر دایناسورها) دریای جدیدی شکل می گیرد به نام دریای نئوتتیس بین ایران و عربستان که شروع به بسته شدن می کند وکوههای زاگرس را ایجاد می کند.این اقیانوس نئوتتیس هنوزفعال است و باز مانده آن ارومیه ، مهارلو ، دریای عمان و خلیج فارس است.

زلزله ها در اراک در اثر فرو رانش صفحه اقیانوسی در عمق بالا وجود دارد ضخامت پوسته در اراک زیاد است ودر عمق بالای 60-70 کیلومتری است ودر مسیر مستهلک شده و نیرویش گرفته می شود

.عامل اصلی در زلزله گسل می باشد .کشور ایران از چندین هزار شکستگی (بلوک) تشکیل شده است که در زمین شناسی پهنه بندی(زون) می گویند

.

ناپایدارترین مناطق ایران از نظر زلزله خیزی:

...1- شهرهای در مسیر زاگرس ...2- شهرهای در مسیر کوههای البرز...3- شهرهای ایران مرکزی مانند: اراک ، قم ، کاشان ، اصفهان

استان مرکزی: تقسیم بندی زمین های استان مرکزی:

با توحه به اینکه دوره بازگشت زلزله در ایران مرکزی (اراک ، قم ، کاشان و یزد) بسیار بالاست لذا به طور کلی شدت زلزله بالاست (7ریشتر)

.1- زمین های خیلی قدیمی 570 میلیون (پرکامبرین) محلات و دلیجان.2- زمین قدیمی  270 تا 570  میلیون سال (پالئوزوئیک) محلات و دلیحان

 3- زمین با سن متوسط 70 تا 270 میلیون خمین و محلات و دلیجان و اراک و سربند.4- زمین با سن جوان (2تا 70 میلیون سال)ساوه و تفرش و آشتیان و کمیجان.5- خیلی جوان 2 میلیون اکثر دشت های استان

تمام زمین های استان مرکزی یکپارچه نیست بلکه تکه تکه هست ودارای یکسری گسل های اصلی و فرعی است . استان به چند قطعه یا بلوک تقسیم شده است.گسل تبرته ، تلخاب ، فراهان اصلی هستند و هر کدام به گسل های فرعی تقسیم می شوند, اراک به سه بلوک یا قطعه تقسیم می شود:1-بلوک اراک خمین  2- بلوک هفتاد قله  3- بلوک آشتیان اراک  . کویر میقان هر سال دو الی سه سانتی متر در حال فرونشینی به سمت پایین است و کوه های اراک نیز هر سال دو الی سه سانتی متر بالا میروند .

دسته بندی بر اساس پایداری بلوک ها نسبت به زلزله  :

1-        بلوک  گلپایگان – سربند  2-  بلوک خمین-  اراک   3- بلوک هفتاد قله  4- بلوک آشتیان – اراک  5- بلوک تفرش  6- بلوک ساوه 

از نظر فراوانی  زلزله به ترتیب شامل  : 1- بلوک ساوه  2- بلوک تفرش  3- بلوک نراق – آشتیان  4- بلوک هفتاد قله  5- بلوک خمین – اراک  6- بلوک گلپایگان - سربند

فراوانی زلزله در ساوه زیادتر است.در این میان کوههای اراک هر سال 2 سانتی متربالا می رود ودر عین حال فرسایش هم دارد ولی کویر میقان 2 سانتی متر پایین می رود.گاهی وقوع زلزله به خاطر حرکت تند است در صورتی که مانعی در مسیرباشد ناگهلنی با سرعت می افتد واین موجب زلزله است.مثلا بلوک هفتاد قله در عرض 2 تا 3 ثانیه 2 سانتی متر را طی می کند.گسل تلخاب دارای علائمی است مثل غار، چشمه که آب تلخ دارد.(در قسمت غرب تلخاب در پای کوه دام دام بویی زننده به مشام می رسد و از چاله های قیفی شکل گازهای سمی خارج می شود که حتی موجب مرگ حشرات و سوسک ها و حتی مارمولک ها می شود). به هر حال در اراک ممکن است با توجه به دوره ی بازگشت رلرله ها (1000 یا 2000 سال ) رلرله هایی تا 7 الی 8 ریشتر به وقوع  بپیوندد.

عوامل تحریک کننده گسل کدامند؟

.1- عوامل تکتونیکی با فشارهای جانبی مثل بم.2- زلزله های بزرگ در حوالی گسل.3- فعالیت آتشفشانی در منطقه مثل تهران.4- حرکت های ماگمایی داخل زمین .5- انفجارات هسته ای.6- آتشباری و فعالیت معدن کاری در یک منطقه.7- نشست ناگهانی یک منطقه در اثر تخلیه آبهای زیر زمینی.8-

شکست ناگهانی یک سد وتخلیه ناگهانی آب از دریاچه سد

نتیجه گیری : مطالعات ژئوفیزیکی تحت الارضی جدید در دشت اراک حکایت از گسل های متعددی  دارد که در سنگ کف مشاهده شده است و باعث شده که سنگ کف دشت اراک به چندین بلوک کوچکتر تقسیم شود و لذا امکان لغزش بلوک ها هر آن ممکن است . در مناطقی از استان مرکزی که آیین نامه ی نظام مهندسی پایدار معرفی کرده ، گسل های ناشناخته ای وجود دارد که ممکن است باعث ایجاد زلزله هایی با ریشتر بالا شود . کلیه ی پهنه بندی های زلزله ای صورت گرفته در استان بر اساس زلزله های صد ساله ی اخیر بوده لذا مقادیر شتاب ارائه شده و یا پایداری قطعی نیست

.پیشنهادات : 1- مطالعات زمین شناسی و ژئو فیزیکی در استان مرکزی به منظور شناخت گسل های ناشناخته  2-  مطالعات ریز پهنه بندی شهرهای استان 3- مطالعه ی گسل های فعال دشت اراک و سایر شهرهای استان 4- مطالعه ی پتانسیل لرزه  خیزی و زیسک خطر گسل ها دز استان

  تنظیم جهت  ارائه:عضو انجمن جغرافیای استان مرکزی (رضویان)